2525

Rotterdam - Een sepia, de pierrot van de zee.

7 februari 2002

AGENDA - Gesprekken over Blink

18 februari: Boekhandel Quist te Bergen op Zoom. Aanvang 20:00 uur.

21 februari: Boekhandel Van Piere te Eindhoven. Aanvang 20:00 uur (info)

9 maart: 'Letteren op Loevestein', een literaire avond op Slot Loevestein (info)

De avonden bestaan uit gesprekken onder leiding van de schrijver Marcel Möring over de roman Blink en aanverwante zaken, zoals bijvoorbeeld de enorme verbeeldingskracht van wat de 'nieuwe economie' werd genoemd. Informatie over de boeken Blink en Valse Horizon staat onderaan deze pagina.

DE GADGET-BLUES
(dit artikel verscheen in december 2001 in het Volkskrant-magazine)

Achteraf bleek de reclamefolder een geheime boodschap te bevatten: "De SL45 is voorzien van een geïntegreerde MP3-speler. Op de standaard meegeleverde MultiMediaCard van 32 MB kunt u de blues of uw andere favoriete muziekstijlen opslaan."
De blues, dat kon niet anders dan een waarschuwing betekenen. Waarom anders zou op een gloednieuw geavanceerd apparaatje de blues plots een favoriete muziekstijl worden? De blues, dat gaat over zaken die niet zijn zoals je zou wensen.

Het mooie van de Siemens SL45 leek juist dat het alles is wat een mens kan wensen. Het is een gsm-toestel met ingebouwde mp3-speler om muziek te kunnen luisteren, met een agenda die papier overbodig maakt, met een stemgestuurd belsysteem, een dictafoon, een adresboek, met zoals de fabrikant zelf zegt: "een vrijwel eindeloze lijst van multimediafuncties en intelligente features".
Kortom, de vijftienhonderd gulden kostende SL45 leek me het Zwitsers zakmes voor de informatiemaatschappij. Dat moest ik dus bezitten. Weliswaar was het erg veel geld maar mijn telefoonmaatschappij gaf bijna negenhonderd gulden korting, als ik tenminste zou overstappen op een duurder abonnement. Zeshonderd gulden bleef over en daarmee had ik dan minstens twee apparaten die ik eigenlijk toch al wilde hebben.
Zo bezien was dat niet eens heel duur, rekende ik mezelf voor.

Hi-tech gadgets heten ze, apparaatjes die de kunst der verleiding verstaan en het gevoel genereren dat ze onmisbaar zijn. "Het is het geilste toestel dat momenteel te krijgen is," sprak een vriend afgunstig terwijl hij de slechts 88 gram glad metaal van de SL45 in zijn handen woog. Precies. En ik had het maar mooi.
Het bezitsgeluk is integraal onderdeel van het raffinement waarmee de begeerte bij de potentiële koper wordt opgeroepen. Je weet dat louter het bezit van een gadget het zelfverzekerde gevoel geeft erbij te horen. Het aanschaffen van een jaloersmakend apparaat is de snelste weg om status te vergaren, een plaats in de pikorde te veroveren. Dat maakt gadgets waarschijnlijk zo populair onder jonge mannen.
Gadgets zijn ook bij uitstek een verleiding voor mannen. Al wilde een door internetwarenhuis Amazon gefinancierd onderzoek eerder dit jaar doen geloven dat de aantrekkingskracht ook vrouwen bereikt. Zesenvijftig procent van de vrouwen verklaarde dat een man met de nieuwste mobiele telefoon verleidelijker is dan een zonder.
Volgens datzelfde onderzoek zouden vrouwen ook de voorkeur geven aan gadgets als geschenk boven traditionele cadeaus. Het tonen van een dvd-speler leidde onder vrouwen tot meer opwinding dan bloemen of chocolade werd met meetapparatuur vastgesteld. Het is echter de vraag of dat met de gadgets zelf te maken heeft. Een andere verklaring ligt meer voor de hand: Een fatsoenlijke bos bloemen kost vijfentwintig piek, een dvd-speler al gauw meer dan duizend gulden. Dat plaatst de voorkeur in een ander licht. Hitech gadgets zijn de juwelen van een technologische wereld.
Met als verschil dat juwelen een mens niet kwellen, niet steeds meer geld opslurpen, niet in een mum van tijd hun waarde verliezen. Amper had ik op mijn SL45 een avond lang adressen ingevoerd en de voice-dial commando's ingesproken of de multimediacard waarop al deze gegevens waren opgeslagen, begaf het. Weg alles.
Ik zocht op internet naar een oplossing maar vond louter lotgenoten.
"U moet hem maar opsturen," zei de helpdesk van Siemens. "Dan krijgt u een nieuwe retour."
Hoe lang dat ging duren viel "moeilijk te zeggen".
Drie weken, had ik ergens gelezen.
Ik stelde me drie weken voor met een gehandicapte gsm. Nee, dan maar zelf een nieuwe multimediacard kopen. Een grotere meteen want de standaard meegeleverde van 32 mb bood bij nader inzien maar weinig ruimte voor muziek: vijf, zes nummers slechts, die ik dan ook meerdere malen voorbij hoorde komen als ik de SL45 gebruikte om met strak ingeplugde oordopjes de tetterende speakers in de fitnessclub met mijn persoonlijke 'favoriete muziekstijlen' te overstemmen.
Dus wilde ik een dubbel zo grote multimediacard. Kosten: driehonderdveertig gulden. Maar nu paste er dan ook met gemak een uur muziek op.
Alleen werd daarmee wel een ander gebrek duidelijk. Het kabeltje dat diende om de muziek van pc naar het toestel over te zetten, werkte wel erg traag. Het volschrijven van de card nam letterlijk uren in beslag.
In de beste ict-traditie om voor iedere oplossing nieuwe problemen te scheppen en vice versa, bestaan er handige zogeheten USB-readertjes die de laadtijd tot luttele minuten beperken. In de winkel kost zo'n randapparaatje al gauw honderdtachtig gulden maar Siemens was zo vriendelijk op korting te trakteren: Negentig gulden slechts. Dat moest dan maar.
In totaal had ik nu al meer dan duizend gulden uitgegeven om met het apparaat te kunnen doen waarvoor ik het eigenlijk had aangeschaft: muziek luisteren en bellen.
De andere functies had ik inmiddels al opgegeven. De agenda bijvoorbeeld bleek extreem onhandig in gebruik. Het ergste van alles was echter de traagheid. De uitvoering van praktisch alle functies duurde aanzienlijk langer dan op mijn oude toestel.
Verder bleek het apparaat zo geavanceerd dat het in staat was te crashen, vast te lopen als een heuse computer. Alleen het verwijderen en terugplaatsen van de batterij bracht het toestel dan weer in zijn oude staat terug.

Veel reden voor de tevredenheid had ik dus niet maar ik betrapte mezelf er op dat merkwaardig genoeg niemand vertelde over de ongemakken als ik eenmaal met het apparaat jaloerse blikken los wist te maken. Of hooguit terloops, als de verleiding zijn werk al had gedaan.
Het is een verschijnsel dat vaker valt waar te nemen bij hitech: De liefhebbers lijden veelal in stilte. Misschien komt het voort uit de culturele traditie van de ict-wereld waar de gebruiker van oudsher zichzelf als de schuldige ziet. Het automatisme van zelfverwijt is voor de hand liggend omdat de gebruiker zich bij aanschaf reeds dom en onbekwaam voelt, ongeveer zoals men voor het eerst in een lesauto stapt. Zoveel mogelijkheden, zo weinig kennis. Het kan haast niet anders of je doet iets verkeerd.
De ict-sector speelt op dat minderwaardigheidscomplex in met helpdesks, om de domme, onwetende gebruiker te redden. Het gaat daarbij ook om de naam: helpdesk. Autofabrikanten, supermarkten of meubelmakers hebben geen helpdesk of noemen dat niet zo. In dat soort ouderwetse bedrijfstakken, waar falen een uitzondering is, heet het service.
De SL45 is namelijk geen uitzondering als het gaat om opgeklopte verwachtingen en ondermaatse prestaties. In de voorbije vijftien jaar heb ik tienduizenden guldens uitgegeven aan apparaten die kritisch beschouwd hun beloften maar amper nakomen.
Het hebben van gebreken is zo gangbaar dat ik mezelf er toe moet dwingen om het me op te laten vallen. Ik kijk er immers niet vreemd van op dat de spiksplinternieuwe en intelligente Loewe breedbeeld-tv de letters van de net bij CNN ingevoerde lichtkrant onderin beeld afhakt zodat er niets meer te lezen valt. Het ergert me niet want ik weet hoe het komt. Breedbeeld is voor televisiemakers nooit geworden wat iedereen dacht en er zit een knop op de afstandbediening om het beeld naar het oude formaat om te zetten waardoor het leesprobleem wordt verholpen.
Maar is dat begrip van mijn zijde wel zo terecht? Presenteert de ict-industrie zichzelf niet voortdurend als probleemoplossers, vrij van mislukkingen? Is het dan teveel gevraagd om een vlekkeloze werking te eisen?

Ik merk dat ik zelfs lamgeslagen ben als het gaat om het falen van primaire functies. De nieuwste dvd-speler die ik aanschafte beloofde naast reguliere audio-cd's ook mp3's af te spelen. Het geluid van de audio cd's is echter erbarmelijk en de mp3-functie, in principe goed voor uren non-stop muziek, moet steeds na een uur weer wakker geschud worden omdat deze onbedoeld in slaapstand belandt.
Op een webforum van bezitters van dezelfde speler worden temidden van enthousiaste verhalen de bewuste gebreken slechts even kort aangestipt. Over oorzaken en oplossingen tast men nog in het duister, lees ik. Misschien dat het later mogelijk wordt een aanpassing te downloaden. Zucht.

Gedoe is misschien nog wel de meest juiste omschrijving voor de onzichtbare onhandigheden die gadgets achter zich aanslepen. Hoe meer mogelijkheden, hoe meer gedoe.
Ik kocht ooit een digitale camera omdat ik uitrekende dat het op den duur goedkoper was dan steeds maar rolletjes wegbrengen. De foto's worden immers opgeslagen op een digitale kaart. Alleen is die kaart vrij snel vol. Dus sleep ik tegenwoordig naast een speciale batterijoplader voor de camera ook een notebook mee op vakantie. De adapter die ik nodig heb om de foto's naar mijn notebook over te zetten kostte slechts enkele tientjes.
Helaas werkte die adapter echter niet op mijn gewone pc en moest ik daarvoor weer een andere reader aanschaffen van honderdzestig gulden. Let wel, het gaat hier niet om luxueuze toevoegingen maar om accessoires die de camera in staat stellen te doen wat hij belooft te doen. Foto's maken en snel digitaal opslaan. Het is alsof je een auto koopt waar een brandstoftank van slechts vier liter in zit en een grotere los gekocht moet worden.
Maar het gaat me niet eens om het geld, het gaat me om het gedoe, de rompslomp. Want hoe meer gedoe, hoe groter de kans dat er iets mis gaat en vooral hoe meer tijd het kost. Om dat laatste te bestrijden zijn de euforische verhalen over de geneugten van gadgets altijd doorspekt met het woordje 'even'.
Even dit, even dat, even zus, even zo.
In werkelijkheid is het zelden 'even'. Het duurt altijd langer en als je pech hebt is er voor dat je het weet weer een vrije avond middag of zelfs weekend gevaporiseerd. En als dat tot razernij leidt is er de loutering van het 'straks'. Ja, het is nu nog lastig maar straks gaat het sneller. Straks is zo verweven met de cultuur van het snelle leven dat het zelfs als verkoopmiddel wordt gebruikt. Menig gadget anticipeert op mogelijkheden die nu nog niet gerealiseerd kunnen worden maar 'straks' wel. "Voorbereid' staat er dan letterlijk op de doos. In werkelijkheid is het apparaat helemaal niet voorbereid. Het betekent slechts dat er later iets extra bijgekocht of geīmplementeerd zou kunnen worden. Met de nadruk op 'zou' want in de praktijk maakt niemand van die mogelijkheid gebruik vanwege het gedoe dat er mee gepaard gat.
'Voorbereid' op een doos is te vergelijken met het meestal tijdens de terugreis uit Frankrijk geuite voornemen van menig Nederlander om 'nu echt eens wat aan m'n Frans te gaan doen'. Het komt er in de praktijk nooit van.

Leven in een hitech-wereld, je laten meevoeren op de golven van de technologie leidt tot frustratie en geldverslinding. Niettemin is de wereld van de gadgets dankzij de heersende omerta onder gebruikers nog steeds omgeven met een aureool dat het tegenovergestelde impliceert. Gadgets staan voor gemak, succes en rijkdom. Die paradox zegt veel over onze relatie tot technologie en de hang naar individualisering.
Gadgets zijn onder meer gewild omdat ze zwanger zijn van een belofte die in werkelijkheid zo moeilijk te realiseren is, onafhankelijkheid. Wie bijvoorbeeld een gsm heeft, zit nooit meer verlegen om een praatje. Niet onbelangrijk want het maken van praatjes met anderen is een van onze basaalste behoeften. Wie een walkman of mp3-speler bezit hoeft zich nooit meer muziek of geluiden van anderen te alten welgevallen. En wie een organizer koopt, heeft geen secretaresse of andere assistent meer nodig. Personal Digital Assistants worden ze dan ook genoemd. Niet dat de secretaresses echt worden afgeschaft, het gaat er meer om dat zij die er geen kunnen veroorloven daar niet langer onder lijden. Of althans kunnen beweren dat ze dat niet doen.

Maar er is nog een ander, wellicht veel bepalender factor voor de gadgetliefde. Er schijnt een regel te bestaan ten aanzien van de acceptatie van nieuwe verschijnselen die ongeveer als volgt luidt. Alles wat een mens tussen zijn geboorte en pakweg veertiende levensjaar tegenkomt beschouwt hij als vanzelfsprekend. Als iets dat er altijd al geweest is. Later tot ongeveer het vijfendertigste levensjaar vormen nieuwe verschijnselen spannende uitdagingen die het verkennen waard zijn. Eenmaal daarboven overheerst het deja-vu gevoel en de opvatting dat het vroeger allemaal veel beter was.
Gadgets horen als geen ander bij die middengroep, bij de aantrekkingskracht van de jeugd. Juist omdat het apparaten zijn die letterlijk veel beloven. Ze beloven een betere, aangenamere toekomst en vervullen met het doen van die belofte een belangrijkere functie dan met hun slechte prestaties. Gadgets zijn een vorm van leven in science-fiction, een vertelvorm waarbij het niet zozeer gaat om wat het leven is maar wat het zou kunnen zijn.
Het afwijzen van gadgets is daarmee als het afwijzen van de jeugd zelf met als onontkoombare straf de ouderdom. In een wereld waarin bijna niemand meer oud wil zijn, is dat een weinig aantrekkelijk perspectief. Daarom worden gadgets als verschijnsel steeds opnieuw omarmd en leven we in een sadomasochistische verhouding met deze apparaten. De enige troost is dat de gadgets zelf sneller dan wie of wat ook verouderen. Dat is de wraak van de mensheid op de technologie. Het is net science-fiction.

Francisco van Jole

UPDATES OVER DE BOEKEN

  UPDATE 24-1: Dirk van Weelden bespreekt in Vrij Nederland (19-1) Valse Horizon. Een fragment: "Het is nu een verademing om boeken te lezen als Valse Horizon, van Francisco van Jole. De toon is opgewekt cynisch, de aanpak is nuchter journalistiek en de teneur is van groot belang, namelijk dat het internet in al zijn wonderlijke eigenheid toch eerst en vooral bekeken moet worden als een onderdeel van de rest van de wereld. En beoordeeld moet worden aan de hand van criteria en normen die in de rest van de wereld gelden. Nog niet eens omdat dat principieel beter is, maar omdat je anders slecht begrijpt wat er op en met het internet gebeurt.
Van Jole laat zien hoe beroemde wapenfeiten die op het internet plaatsvonden, verklaard en gerelativeerd kunnen worden door de fysieke achtergronden en de pendanten in oude media te bestuderen. Internet is een bedrieglijke omgeving die het zicht op de geschiedenis en de omringende maatschappij vertekent en zelfs beneemt.
(...) Het internet verschijnt in zijn boek als een reusachtig spiegelpaleis, dat intens contact mogelijk maakt, maar ook zichzelf afsluit voor de rest van de wereld en draaikolken van eenzaamheid, dwaasheid en ruis oproept."

  UPDATE 22-1: Te gast geweest (16-1) in het programma Kunststof van de NPS op Radio 1 over onder meer Blink en werken bij internetbedrijven op het toppunt van de hype. Luister hier.

  UPDATE 29-12: Recensie Eindhovens Dagblad van Valse Horizon toegevoegd.

  UPDATE 13-12: Interview met Sarah Verroen over Blink in het VPRO-programma De Avonden. (Direct linken lukt me niet, kies in de Realplayer het tweede deel van het programma, ga dan naar 12:08)

Er is nu ook een Blink-banner beschikbaar.

  UPDATE 12-12: Blink is binnen een week aan een tweede druk toe.

  Vrijdagavond 7 december was het dan eindelijk zover, de presentatie van Blink, het boek dat de afgelopen maanden als feuilleton op deze site verscheen onder de titel 'Herinneringen aan een dot-com'. Aan de papieren versie zijn enkele hoofdstukken toegevoegd.

Corrie heeft van de avond in de Rotterdamse boekhandel Donner een fotoverslag gemaakt dat hier te zien is. Tonie schreef binnen enkele uren een verslag op zijn eigen site. Ook bij Smallzine een verslag, in de stijl van een persiflage.

Veel dank aan Marcel Möring en Maurice de Hond. Zonder hun aanwezigheid en medewerking had de avond nooit zo bijzonder kunnen worden.

DE BOEKEN

In Valse Horizon onderzoekt Francisco van Jole aan de hand van intrigerende praktijkvoorbeelden de inlossing van de beloftes omtrent de razendsnelle opkomst van internet in de jaren negentig. Zo is er een digitale kathedraal die al na een paar jaar meer verval vertoont dan zijn eeuwenoude stenen evenbeeld. Of het voorbeeld van de vrouw die online op zoek ging naar haar moordenaar.

Valse Horizon gaat in op vragen die door de veranderingen zelf worden opgeworpen. Is internet inderdaad het volgende massamedium na krant, radio en televisie? Waar leidt de ongebreidelde communicatiedrift onder individuen toe?

Internet is volgens Van Jole veel meer een product van onze tijd dan een voorbode van de toekomst. Misschien wel meer dan enig ander medium toont het ons wie we nu eigenlijk zijn.

Eindhovens Dagblad: "Interessante nieuwe inzichten"
Gwrrf: "Een ijskoude bundel haarscherpe analyses over wat internet wél en (vooral) niet is. Modern bijbeltje voor digifielen en -beten."
De Cursor: "De Internetmythes die zelfs na de dotcom-crisis onverwoestbaar lijken, haalt hij met rake voorbeelden onderuit."
Rotterdams Dagblad: "Kritische geluiden uit een hoek waar die misschien het minst te verwachten viel."
Nederlands Dagblad: "Van Jole boeit. Hij weet de onderwerpen op een heldere manier te rangschikken en geeft overzicht. Daarbij is hij kritisch."
Planet Multimedia: "Het is een goed boek, simpelweg daar een van de beste Europese schrijvers over internet de tijd heeft genomen om zijn gedachten te ordenen en goed vorm te geven."
Zone 5300: "Getoetst aan de werkelijkheid legt de ene na de andere internetmythe het af en 'Valse horizon' bevat enkele mooie voorbeelden van digitale broodjes-aap."
Smallzine: "Mensen die vinden dat Van Jole altijd 'zo negatief' doet, kunnen het boek beter niet lezen."
Alt0169: "Meer dan verplichte kost voor internerds en andere geinteresseerden."

Uitgeverij Meulenhoff
oktober 2001
Paperback, 160 paginas
ƒ 31,95 / € 14,50
ISBN 9029070145

Online te koop bij o.a. BOL - Proxis - Boeknet - Bruna - Boekenmeer

We bevinden ons ten kantore van een jonge internetonderneming. Het meubilair is design, de personeelsleden ogen hip en de Leider hangt ontspannen onderuit in zijn stoel. Lijkt deze plek voor wie het wil gaan maken the hottest place to be, het walhalla van de onbegrensde mogelijkheden, wie zich binnen de muren begeeft treft iets anders aan.
De hoofdpersoon van BLINK heeft een idee en wordt binnengehaald. Algauw merkt hij hoezeer tomeloze ambities en een schrijnend gebrek aan inzicht elkaar voortdurend voor de voeten lopen en wordt hij geconfronteerd met de mythomane Leider, die zijn personeel in een welhaast feodale greep houdt.
BLINK geeft een ontluisterend inzicht in leven en denken op de golven van een hype.

BLINK, dat eerder als feuilleton verscheen op 2525.com, is het prozadebuut van Francisco van Jole.

Uitgeverij Meulenhoff
december 2001
Paperback, 126 paginas
ƒ 24,13 / € 10,95

Online te koop bij o.a. BOL - Proxis - Boeknet - Bruna - Boekenmeer

ABONNEREN