 |
|
|
28 september 2002 In de interne evaluatie van de LPF over het optreden van fractievoorzitter H. Wijnschenk las ik dat de nieuwbakken politicus zijn maidenspeech in het parlement wilde ondersteunen met Powerpoint. Het plan deed me denken aan een eerder experiment. Ter illustratie van een artikel over de invloed van deze software op het denken maakte ik in 2000 van de Troonrede een Powerpointpresentatie. Een herpublicatie. HET POWERPOINT DENKEN In het najaar van 2000 gepubliceerd in de FEM bijlage New Economy Geen seminar, congres of andere samenkomst kan meer zonder: de Powerpoint-presentatie. Software die van iedere spreker een orakel maakt of althans dat gevoel schept. Maar Powerpoint doet meer dan alleen maar een treuzelaar veranderen in een Brugman. Het werkt problemen weg en zet hobbelloze wegen naar de toekomst uit. Het schept vrijwel ongemerkt een denkkader, een doctrine. De vraag is of dat zo'n gunstige ontwikkeling is. 
Powerpoint is zo'n product dat zelfs mensen die er nog nooit van gehoord hebben bij navraag wel degelijk blijken te kennen. Iedereen die zich in de zakenwereld mengt of wel eens een presentatie bijwoont, heeft er naar gestaard: een projectiescherm met felgele letters op een strak blauwe achtergrond, al dan niet gelardeerd met grafiekjes en scherp gestoken symbolen. Dat is Powerpoint in zijn meest voorkomende vorm.Powerpoint is een presentatieprogramma dat is ingebakken in Microsoft Office, het best verkochte softwarepakket ter wereld. Het is een hulpmiddel waar geen verkoper, directeur of strateeg meer zonder lijkt te kunnen want een presentatie die niet begeleid wordt met visuele middelen is bij voorbaat een mislukte presentatie. Het gebruik van Powerpoint is binnen een paar jaar net zo belangrijk geworden voor het winnen van vertrouwen als een net pak en gepoetste schoenen. En waarschijnlijk zelfs nog belangrijker. Het is een merkwaardig verschijnsel. Powerpoint lijkt op het eerste gezicht precies datgene te doen wat dodelijk is voor ieder verhaal. Terwijl de spreker zijn verhaal houdt is achter hem op het scherm in steekwoorden te zien wat hij gaat vertellen. De spanningsboog waar ieder pakkend betoog op leunt lijkt daarmee weggenomen. Het oogt als een sprookje dat begint met "en ze leefden nog lang en gelukkig." 
In werkelijkheid dient Powerpoint juist het tegenovergestelde doel, het moet de aandacht vasthouden door met de steekwoorden een spanningsboog te creëren. Terwijl het publiek luistert naar het veelal gaapverwekkende verhaal van de spreker zien de toehoorders op het scherm wat nog gaat komen en denken "straks wordt het interessant". Althans dat is de bedoeling. Powerpoint doet zijn naam eer aan, het bezit de kracht om het meest waardeloze verhaal dragelijk te maken, om de aandacht vast te houden voor een betoog dat die aandacht zonder beelden niet waard zou zijn. Het maakt van loze beweringen een overtuigend verhaal en stelt een hakkelaar in staat een vloeiende spreekbeurt te houden. Het maakt van iedere spreker een ster of het podium of geeft hem althans dat gevoel. Powerpoint is de Viagra van het gesproken woord.De presentatiesoftware doet namelijk veel meer dan het met beelden ondersteunen van een betoog dat de spreker houdt, het schrijft het betoog ook, bepaalt de lijn en inhoud. Die functionaliteit is een de belangrijkste verklaring voor het weergaloze succes. Het houden van een betoog vereist niet meer het bedenken van een verhaal, het selecteren en rangschikken van argumenten, het uitzetten van zijpaden die van en naar de hoofdlijn van het verhaal voeren. Powerpoint doet het allemaal. 
Als het programma opgestart wordt verschijnt de keuze voor de zogeheten 'autocontent wizard', een hulpmiddel dat 'ideeën levert en uw presentatie organiseert'. Dat wil natuurlijk iedereen.Om een geschikte presentatie te maken kan er gekozen worden uit een hele reeks soort bijeenkomsten: Een strategieaanbeveling, een voortgangsrapportage, een financieel overzicht, een project overzicht, een business plan, een productpresentatie, een team motiveren, je ideeën verkopen. Om maar een greep te noemen. Het hulpmiddel dat is ontwikkeld in samenwerking met Dale Carnegie, een multinational in bedrijfscursussen met vestigingen in meer dan zeventig landen, werkt verbluffend simpel en effectief. Neem bijvoorbeeld een presentatie voor een business plan waarmee investeerders overtuigd moeten worden van de ondernemingsgeest, het zakelijk inzicht en de levensvatbaarheid van het bedrijf dat de spreker vertegenwoordigt. De wizard van Powerpoint beveelt aan meteen met de 'mission statement' te beginnen. Maar ja, wat moet je dan zeggen? Powerpoint geeft een hint. "Probeer woorden te gebruiken die behulpzaam zijn bij de groei van uw bedrijf." 
Het volgende plaatje betreft het management team dat aan de potentiële geldschieters voorgesteld moet worden: "Noem de leden bij naam, vertel wat ze eerder bereikt hebben om duidelijk te maken zijn dat ze kunnen bogen op een succesvolle staat van dienst, geef het aantal jaren ervaring op dit werkterrein."Daarna komt het hele bedrijf in een scherm of tien voorbij: het marktoverzicht, de risico's, het bedrijfsconcept, de doelstellingen. En bij ieder scherm vermeldt de Autocontent Wizard wat er ingevoerd moet worden: geef een kort overzicht van de concurrentie, geef de personeelsbehoefte. Zelfs een persoon die gespeend is van ieder zakelijk inzicht kan zich zo presenteren als een doortastend ondernemer. Kennis van zaken is in zijn letterlijke vorm geen vereiste meer. Powerpoint is als een tekstverwerker die zelf een roman schrijft zonder dat de auteur over enige fantasie hoeft te beschikken. Kortom, een kind kan de was doen. En dat is volgens critici dan ook precies wat het resultaat is. Een perfecte, gestroomlijnde, flitsende, presentatie die inhoudelijk niet het niveau ontstijgt van een acht- of negenjarige scholier die zijn eerste spreekbeurt houdt. Zonder dat het de toehoorders opvalt. Powerpoint is als een soort instantkoffie, de lijn van het verhaal, de redenering en de argumentatie ("licht de zaken er uit die een lange termijn oplossing vereisen") zitten al in de software verwerkt, de spreker zelf hoeft alleen nog zijn spraakwaterval toe te voegen. En het is niet langer erg als dat niet meer is dan een dun straaltje. 
Dat effect treedt niet alleen op in het bedrijfsleven. In de vorige eeuw was het geen uitzondering als Amerikaanse presidentskandidaten tijdens verkiezingcampagnes zonder visuele hulpmiddelen redevoeringen hielden die drie uur in beslag namen zonder dat de aandacht van het publiek verslapten. Ze behandelden de actuele stand van zaken, schetsten idealen en legden uit hoe ze die dachten te bereiken. Ze prikkelden het publiek met originele gedachten en daagde het uit te reageren.Die tijd is voorbij. Ook in de politieke arena is de visuele presentatie doorgedrongen. Clinton bediende zich bij zijn redevoeringen die eerder minuten dan uren in beslag nemen, graag van plaatjes die zijn betoog ondersteunen. Het debat, wat gezien zou kunnen worden als de slagader van de politiek, is geen essentieel onderdeel meer maar een optie waarover de partijen onderhandelen in de aanloop naar de verkiezingen zelf. Het praatje met een plaatje heeft het betoog verdrongen. Wat verloren gaat als gevolg van deze overdrachtswijze is te achterhalen door beroemde speeches te vertalen naar de eisen die Powerpoint stelt. Churchill bijvoorbeeld die achter zich een groot scherm heeft met puntsgewijs de woorden 'Blood', 'Sweat' en 'Tears' terwijl een grafiekje de overmacht van de Duitsers laat zien. Ds. Martin Luther King die zijn hartstochtelijke "I have a Dream'-speech ondersteunt met een bondige samenvatting van de doelstellingen die hij voor ogen heeft. Ze zouden vermoedelijk de geschiedenisboekjes nooit gehaald hebben. 
Die verdringing van het gesproken woord is ondertussen dermate opgerukt dat toehoorders die een met Powerpoint gelardeerde lezing op papier willen nalezen niet meer een geschreven verhaal aangereikt krijgen maar een afdruk van de Powerpoint-sheets waarop niet meer staat dan enkele trefwoorden en niet nader geduide grafieken. De volgende dag blijkt het verhaal aan de hand van de sheets vaak al bijna niet meer reproduceerbaar. Wat blijft hangen is niet de verworven kennis maar de indruk die de presentatie maakte. Een goed verhaal, maar waar ging het over?Een ander gevolg van de dominante positie van Powerpoint is dat vrijwel iedere presentatie hetzelfde is, geen enkel verhaal een verrassende wending krijgt en sprekers steeds precies dezelfde voorgeprogrammeerde lijn volgen. Wie de opties die het programma biedt kent, kan de verhaallijn bij wijze van spreken dromen. Dat valt dan ook letterlijk waar te nemen op de congressen en seminars die verzadigd zijn met Powerpoint-presentaties. De gedachten van het publiek dwalen af, waarop het blauwe scherm ze in staat stelt even later de draad moeiteloos weer op te pakken. Negenennegentig van de honderd 'business plan' presentaties aan investeerders zijn hetzelfde geworden, alleen de namen en doelen zijn veranderd. In de wereld van de internet start ups wordt dat nog versterkt doordat iedereen dezelfde grafieken gebruikt van dezelfde bronnen: "Dit is de groei van het internet de afgelopen jaren, dit is het aantal huishoudens met een pc, dit zijn de toekomstverwachtingen." Het business plan heeft daarmee de creativiteit en inventiviteit van een belastingformulier gekregen. "Indien ja, ga door naar vraag 7." 
Powerpoint dwingt met helpende hand de spreker tot een bepaald soort verhaal, een bepaalde redenering. Een verhaal waarvan de overtuigingskracht belangrijker is dan de inhoud, de presentatie belangrijker dan de argumentatie. Voor ieder probleem geeft Powerpoint een passende formule waar alleen nog variabelen ingevuld hoeven worden. Het is de moderne versie van de catechismus.Dat is niet alleen dodelijk voor het verhaal, het risico bestaat ook dat de sprekers er zelf in gaan geloven. De razendsnelle opkomst en ondergang van internetbedrijven zou daar wel eens gedeeltelijk aan toegeschreven kunnen worden. De verhalen, pitches in jargon, waren wervelend en begeesterend, de gepresenteerde cijfers overdonderend maar waar het steevast misging was de feitelijke uitvoering. Powerpoint biedt weinig hulp als het gaat om het daadwerkelijk leiden van een bedrijf, het behalen van omzet en winst. Scott McNealy, de topman van Sun Microsystems die onder meer faam verwierf met zijn niet-aflatende kruistocht tegen concurrent Microsoft, kondigde in 1997 aan dat hij binnen zijn bedrijf een verbod uit wilde vaardigen tegen Powerpoint omdat het gebruik van verhalen teveel een verkooppraatje maakte en medewerkers meer tijd leken te besteden aan de technische uitvoering van de presentatie dan aan de inhoud. Het verbod is overigens nooit daadwerkelijk ingevoerd. De populariteit van Powerpoint heeft tegenwoordig trouwens nog een andere verklaring. Veel bedrijven hebben in verband met het weren van porno het bekijken van filmpjes op computers technisch onmogelijk gemaakt. Powerpoint biedt echter eenzelfde mogelijkheid die om begrijpelijke redenen niet uitgeschakeld wordt. Dus worden de filmpjes heimelijk verpakt in Powerpoint-bestanden en aldus voor de buitenwereld onherkenbaar. Bestanden met namen als Presentatie1X.ppt zijn daarmee een mooie camouflage voor dergelijk materiaal. 
Het leren houden van een Powerpoint-presentatie maakt ondertussen deel uit van iedere opleiding en studie. Zelfs op lagere scholen begint de techniek door te dringen. Die ontwikkeling sluit naadloos aan bij de nadruk die steeds meer wordt gelegd op uiterlijk en steeds minder op inhoud. Als het er maar goed uit ziet. Het resultaat is dat jonge mensen over een indrukwekkende overtuigingskracht beschikken maar als puntje bij paaltje komt wellicht maar weinig te melden hebben. Waar dat toe leidt laten de internetbedrijven zien. Zelfs hun faillissement en onmiskenbare mislukking weten ze over het algemeen nog goed te verkopen.
Francisco van Jole september 2000 Download de Troonrede 2000 in Powerpointformaat Powerpointviewer voor Windows Powerpointviewer voor Mac De originele Troonrede uit 2000 Eerder op 2525 5.0: Machine Oewattoe Schaken met de verbeelding De Nieuwe Economie De gadget-blues Presentatie Blink Wanneer ontroert het net? Opkomst (en ondergang) van de digitale beeldcultuur |
|
|
|
 In Valse Horizon onderzoekt Francisco van Jole aan de hand van intrigerende praktijkvoorbeelden de inlossing van de beloftes omtrent de razendsnelle opkomst van internet in de jaren negentig. Zo is er een digitale kathedraal die al na een paar jaar meer verval vertoont dan zijn eeuwenoude stenen evenbeeld. Of het voorbeeld van de vrouw die online op zoek ging naar haar moordenaar. Valse Horizon gaat in op vragen die door de veranderingen zelf worden opgeworpen. Is internet inderdaad het volgende massamedium na krant, radio en televisie? Waar leidt de ongebreidelde communicatiedrift onder individuen toe? Internet is volgens Van Jole veel meer een product van onze tijd dan een voorbode van de toekomst. Misschien wel meer dan enig ander medium toont het ons wie we nu eigenlijk zijn. Dirk van Weelden bespreekt in Vrij Nederland (19-1) Valse Horizon. Een fragment: "Het is nu een verademing om boeken te lezen als Valse Horizon, van Francisco van Jole. De toon is opgewekt cynisch, de aanpak is nuchter journalistiek en de teneur is van groot belang, namelijk dat het internet in al zijn wonderlijke eigenheid toch eerst en vooral bekeken moet worden als een onderdeel van de rest van de wereld. En beoordeeld moet worden aan de hand van criteria en normen die in de rest van de wereld gelden. Nog niet eens omdat dat principieel beter is, maar omdat je anders slecht begrijpt wat er op en met het internet gebeurt. Van Jole laat zien hoe beroemde wapenfeiten die op het internet plaatsvonden, verklaard en gerelativeerd kunnen worden door de fysieke achtergronden en de pendanten in oude media te bestuderen. Internet is een bedrieglijke omgeving die het zicht op de geschiedenis en de omringende maatschappij vertekent en zelfs beneemt. (...) Het internet verschijnt in zijn boek als een reusachtig spiegelpaleis, dat intens contact mogelijk maakt, maar ook zichzelf afsluit voor de rest van de wereld en draaikolken van eenzaamheid, dwaasheid en ruis oproept." Eindhovens Dagblad: "Interessante nieuwe inzichten" Gwrrf: "Een ijskoude bundel haarscherpe analyses over wat internet wél en (vooral) niet is. Modern bijbeltje voor digifielen en -beten." De Cursor: "De Internetmythes die zelfs na de dotcom-crisis onverwoestbaar lijken, haalt hij met rake voorbeelden onderuit." Rotterdams Dagblad: "Kritische geluiden uit een hoek waar die misschien het minst te verwachten viel." Nederlands Dagblad: "Van Jole boeit. Hij weet de onderwerpen op een heldere manier te rangschikken en geeft overzicht. Daarbij is hij kritisch." Planet Multimedia: "Het is een goed boek, simpelweg daar een van de beste Europese schrijvers over internet de tijd heeft genomen om zijn gedachten te ordenen en goed vorm te geven." Zone 5300: "Getoetst aan de werkelijkheid legt de ene na de andere internetmythe het af en 'Valse horizon' bevat enkele mooie voorbeelden van digitale broodjes-aap." Smallzine: "Mensen die vinden dat Van Jole altijd 'zo negatief' doet, kunnen het boek beter niet lezen." Alt0169: "Meer dan verplichte kost voor internerds en andere geinteresseerden." Uitgeverij Meulenhoff oktober 2001 Paperback, 160 pagina’s ƒ 31,95 / € 14,50 ISBN 9029070145 Online te koop bij o.a. BOL - Proxis - Boeknet - Boekenmeer - AKO |
|
 We bevinden ons ten kantore van een jonge internetonderneming. Het meubilair is design, de personeelsleden ogen hip en de Leider hangt ontspannen onderuit in zijn stoel. Lijkt deze plek voor wie het wil gaan maken the hottest place to be, het walhalla van de onbegrensde mogelijkheden, wie zich binnen de muren begeeft treft iets anders aan. De hoofdpersoon van BLINK heeft een idee en wordt binnengehaald. Algauw merkt hij hoezeer tomeloze ambities en een schrijnend gebrek aan inzicht elkaar voortdurend voor de voeten lopen en wordt hij geconfronteerd met de mythomane Leider, die zijn personeel in een welhaast feodale greep houdt. BLINK geeft een ontluisterend inzicht in leven en denken op de golven van een hype. BLINK, dat eerder als feuilleton verscheen op 2525.com, is het prozadebuut van Francisco van Jole. Het programma Kunststof van de NPS op Radio 1 over onder meer Blink en werken bij internetbedrijven op het toppunt van de hype. Luister hier. Uitgeverij Meulenhoff december 2001 Paperback, 126 pagina’s ƒ 24,13 / € 10,95 Online te koop bij o.a. Proxis - Boekenmeer - AKO |
|
|
teksten & foto's © Francisco van Jole
HOME 4.0 (1999-2001) - HOME 3.0 (1998) - HOME 2.0 (1997) - HOME 1.0 (1996)