2525

Parijs - Waar alle straten dromen.

26 november 2002

DE SCRIPTLOZE SAMENLEVING

Dit artikel is eerder gepubliceerd in de Volkskrant van 31 augustus 2002 onder de titel 'Leven zonder kop of staart'

"Er is een generatie kijkers opgegroeid met The Real World en videoclips. Zij houden niet van gewoon televisiedrama of een soap." Jeff Zucker, entertainmentbaas van de Amerikaanse zender NBC, liet er tegenover de New York Times geen misverstand over bestaan: reality tv verdwijnt niet meer. Reality shows als Big Brother, Survivor en Fear Factor bedienen een publiek dat niet geboeid wordt door reguliere televisie. Ze kijken liever naar een durfal die voor het oog van de camera wat levende insecten naar binnen werkt dan naar een uitgebalanceerd verhaal.

Het genre kent een onuitputtelijke hoeveelheid variaties. Live afslanken voor de camera in Big Diet, een talentenjacht als Star Academy, een commune als Big Brother. De nieuwste variant in de Verenigde Staten is de camera die in het dagelijks leven van beroemdheden wordt geïmplanteerd. Liefst sterren die over hun top zijn zodat de kijker het degeneratieproces van nabij kan aanschouwen, als een soort Star Academy op de terugspoelknop. De MTV-serie rond de rockster Ozzy - Black Sabbath - Osbourne en zijn familie bleek onverwacht een groot succes en deze week brak ook de nieuwe show rond Anna Nicole Smith records. Dit Playboy-model trouwde op 26-jarige leeftijd met een bejaarde multimiljonair van 89. Het huwelijksgeluk was hen niet lang gegund, de man overleed een jaar later. Een camera volgt haar nu, onder meer bij de juridische strijd om de erfenis.
De omroep ABC rekt op zijn beurt het genre op met een show die de deelnemers een metamorfose laat ondergaan, compleet met plastische chirurgie. Op kosten van ABC je lichaam verbouwen, het is weer eens wat anders dan Eigen Huis & Tuin.

Het gemeenschappelijk kenmerk van al deze zogeheten 'alternatieve programma's' is dat ze geen script hebben. Het zijn niet meer dan situaties die geobserveerd worden met een camera. Een stel mensen opsluiten in een huis, jongeren zonder geld op vakantie, beroemdheden en hun beslommeringen. Plaats er een camera bij en draai. Er is geen vooropgezette lijn, geen uitgedachte ontwikkeling, kortom geen verhaal.

Deze trend, het afschaffen van het verhaal, beperkt zich niet tot het domein van de televisie. Het streven om de werkelijkheid te ontdoen van iedere samenhangende gedachte, iedere structuur rukt aan alle kanten op.
Toen het web halverwege de jaren negentig opkwam en daarmee de hyperlink onder muisbereik bracht - even klikken en je zit ergens anders - werd de toekomst toegedicht aan interactieve verhalen. Niet de schrijver maar de lezer zou de lijn bepalen. Dat is maar ten dele uitgekomen. Het verhaal is niet interactief geworden, het is domweg verdwenen.
Het wemelt op internet weliswaar van de verhalen maar ze reiken vaak niet verder dan het anekdotische of een ultrakorte weergave van een plot. Voor een deel wordt dat veroorzaakt door technologische dwang. Het beeldscherm is nu eenmaal minder geschikt voor lange teksten. "Klik hier voor meer' is het adagium op internet. Tegelijkertijd doet bijna niemand dat. Dus wordt in internetmedia bij de samenvatting die naar 'meer' verwijst alles al weggeven. In plaats van het opbouwen van een spanning, het scheppen van een lokkertje dat tot verder lezen aanzet, volstaat botweg de clou. Het is een praktijk die afrekent met iedere lust in betoog of ontluikende nieuwsgierigheid en ontdoet lezen online van de spanning en bevrediging. Het is kijken naar een voetbalwedstrijd waar de uitslag al van bekend is.

Het verhaal verdwijnt ook uit de persoonlijke communicatie. Sms en e-mail zijn weliswaar schriftelijke communicatievormen maar ze lijken in de verste verten niet op ouderwetse correspondentie. Een brief kent een structuur die ontleend is aan narratieve principes: een aanhef, opbouw en slot. Daarentegen begint niemand een sms-je met 'beste' of 'geachte' en bij e-mail is dat niet veel anders. Veelal is het niet meer dan een willekeurige aaneenrijging van losse opmerkingen zonder afronding. Instant messages wordt de equivalent van sms op internet genoemd. Terecht, want ze passen in een communicatiecultuur die het onmiddellijke eist.
In 1998 verscheen onder de titel 'Fokke & Sukke stellen zich even voor' een legendarische cartoon waarop het gelijknamige vogelduo te zien is. "Hoi!" zegt Fokke tegen de lezer. "Neuken?" vraagt Sukke enthousiast. De grap, die meteen een hit werd op internet, is vier jaar later door de realiteit ingehaald. Wie kijkt naar een chatbox kijkt of de sms-jes meeleest die op de muziekzenders TMF en The Box uitgewisseld worden, ziet dat het gemiddelde communicatiepatroon inmiddels wel erg op dat van de eend Fokke en kanarie Sukke lijkt. Ook deze directheid wordt deels door de technologie afgedwongen. Digitale communicatie mag dan ideaal zijn - er worden dit jaar volgens schattingen wereldwijd 360 miljard sms-jes verstuurd door 750 miljoen gsm-bezitters - gemakkelijk is het niet. Het intikken van teksten kost tijd en de ruimte is beperkt tot maximaal 160 tekens. Het eerste wat dan sneuvelt is het verhaal over wie je bent. In de plaats volgt een opsomming van favoriete merken of muziek, gelardeerd met korte kreten. Het is leven in een verzameling trefwoorden.

Internet en reality tv zijn weliswaar exponenten van het scriptloze leven maar andere media sluiten op hun eigen wijze aan bij de trend. Nieuws verspreidt zich steeds sneller en wordt almaar beknopter. Beknopt is een mooi woord voor minder. In een wereld die verknocht is aan de beleving van het nu, moet het steeds korter zijn, liefst instant.
Op de voorpagina's van kranten bijvoorbeeld verschijnen mini-versies van uitgebreidere verhalen binnenin, als een soort papieren teletekst. Voor als de lezer geen tijd heeft en alleen even de feiten wil weten. Het probleem is dat, in tegenstelling tot de populaire opvatting, de feiten vrijwel nooit voor zichzelf spreken. 'Twintig Afghanen doodgeschoten' betekent in deze wereld iets anders dan 'twintig Amerikanen doodgeschoten'. De heiligheid van feiten doet niets af aan hun beperktheid. Het zijn de verhalen rond de feiten die de complexe problemen inzichtelijk maken en zoiets als betrokkenheid genereren. In alle media is daarom plotseling sprake van duiding, een modieuze term voor het aanbrengen van structuur in een anderszins onbegrijpelijke brij gebeurtenissen. Duiding is verhaalreparatie.

Het slopen van het verhaal als middel om kennis over te dragen beperkt zich niet tot massamedia en communicatie. In de Washington Post uitte vorige maand een hele reeks onderwijskundigen hun vrees over de opdoemende negatieve invloed van internet. Ze zien het netwerk als een waardevol instrument maar waarschuwen voor het ontstaan van een soort 'scharrelkennis'. In plaats dat studenten zich in materie verdiepen en eigen maken, surfen ze over het net op zoek naar hapklare brokken informatie. Volgens Bernard Cooperman, geschiedenisdocent aan de universiteit van Maryland, leidt het onder andere tot een voorkeur voor breedte boven diepgang. Er wordt gerangschikt in plaats van verteld of betoogd. Dat laatste wordt gevoed door veiligheidsoverwegingen: wie zelf iets beweert kan daar op aangevallen worden, veiliger is het om het huldigen van meningen aan anderen over te laten en die slechts weer te geven.

Maar ook zonder het web zou het verhaal als leidraad en bindend element terzijde geschoven zijn. Het eigen leven lijkt in vergelijking met enkele decennia terug ook steeds minder als een verhaal beschouwd te worden en steeds meer als een aaneenschakeling van gebeurtenissen, liefst gedompeld in gelukzaligheid. Plannen voor trouwen en kinderen worden niet meer in vaste patronen gemaakt. Het ideaal van een loopbaan, wat neerkomt op een min of meer tevoren uitgedachte reeks beslissingen, heeft plaats gemaakt voor jobhoppen waarbij mogelijkheden worden gegrepen al naar gelang ze zich aandienen. Er is ook een praktische overweging, een verhaal bestaat bij de gratie van een slot. Door het verhaal uit de weg te gaan kan men ook de confrontatie met het eindige uitstellen.
Het verhaal verdwijnt en maakt plaats voor beleving, hooguit een reeks anekdotes, ook in de politiek. Met het eroderen van de ideologieën ontstaat een politiek die aan elkaar hangt van de casuïstiek. Columnist Pim Fortuyn was daar een meesterspeler in. In plaats van een concept of idee produceerde hij een eindeloze reeks wetenswaardigheden - een arts had hem verteld, hij hoorde van agenten dat. Pim Fortuyn was een wandelende reality-show, je wist van tevoren nooit wat er zou gebeuren, wat hij zou gaan zeggen. Zijn optreden had de plaats ingenomen van zijn verhaal. Media en publiek konden er geen genoeg van krijgen.
Geheel in de geest van het scriptloze tijdperk werd de verkiezingsoverwinning behaald door de LPF, een partij waarvan zelfs de leden niet lijken te weten waar die voor staat. Een partij zonder programma die dagelijks voor verrassingen zorgt. Het is een raadsel waarom er nog geen tv-producent op is gedoken. De regering als reality tv, dat doen ze ons in de Verenigde Staten niet na.

Francisco van Jole

Eerder op 2525 5.0:
Kort en krachtig
Het PowerPoint denken
Machine
Oewattoe
Schaken met de verbeelding
De Nieuwe Economie
De gadget-blues
Presentatie Blink
Wanneer ontroert het net?
Opkomst (en ondergang) van de digitale beeldcultuur

DE BOEKEN

In Valse Horizon onderzoekt Francisco van Jole aan de hand van intrigerende praktijkvoorbeelden de inlossing van de beloftes omtrent de razendsnelle opkomst van internet in de jaren negentig. Zo is er een digitale kathedraal die al na een paar jaar meer verval vertoont dan zijn eeuwenoude stenen evenbeeld. Of het voorbeeld van de vrouw die online op zoek ging naar haar moordenaar.

Valse Horizon gaat in op vragen die door de veranderingen zelf worden opgeworpen. Is internet inderdaad het volgende massamedium na krant, radio en televisie? Waar leidt de ongebreidelde communicatiedrift onder individuen toe?

Internet is volgens Van Jole veel meer een product van onze tijd dan een voorbode van de toekomst. Misschien wel meer dan enig ander medium toont het ons wie we nu eigenlijk zijn.

Dirk van Weelden bespreekt in Vrij Nederland (19-1) Valse Horizon. Een fragment: "Het is nu een verademing om boeken te lezen als Valse Horizon, van Francisco van Jole. De toon is opgewekt cynisch, de aanpak is nuchter journalistiek en de teneur is van groot belang, namelijk dat het internet in al zijn wonderlijke eigenheid toch eerst en vooral bekeken moet worden als een onderdeel van de rest van de wereld. En beoordeeld moet worden aan de hand van criteria en normen die in de rest van de wereld gelden. Nog niet eens omdat dat principieel beter is, maar omdat je anders slecht begrijpt wat er op en met het internet gebeurt.
Van Jole laat zien hoe beroemde wapenfeiten die op het internet plaatsvonden, verklaard en gerelativeerd kunnen worden door de fysieke achtergronden en de pendanten in oude media te bestuderen. Internet is een bedrieglijke omgeving die het zicht op de geschiedenis en de omringende maatschappij vertekent en zelfs beneemt.
(...) Het internet verschijnt in zijn boek als een reusachtig spiegelpaleis, dat intens contact mogelijk maakt, maar ook zichzelf afsluit voor de rest van de wereld en draaikolken van eenzaamheid, dwaasheid en ruis oproept."

Eindhovens Dagblad: "Interessante nieuwe inzichten"
Gwrrf: "Een ijskoude bundel haarscherpe analyses over wat internet wél en (vooral) niet is. Modern bijbeltje voor digifielen en -beten."
De Cursor: "De Internetmythes die zelfs na de dotcom-crisis onverwoestbaar lijken, haalt hij met rake voorbeelden onderuit."
Rotterdams Dagblad: "Kritische geluiden uit een hoek waar die misschien het minst te verwachten viel."
Nederlands Dagblad: "Van Jole boeit. Hij weet de onderwerpen op een heldere manier te rangschikken en geeft overzicht. Daarbij is hij kritisch."
Planet Multimedia: "Het is een goed boek, simpelweg daar een van de beste Europese schrijvers over internet de tijd heeft genomen om zijn gedachten te ordenen en goed vorm te geven."
Zone 5300: "Getoetst aan de werkelijkheid legt de ene na de andere internetmythe het af en 'Valse horizon' bevat enkele mooie voorbeelden van digitale broodjes-aap."
Smallzine: "Mensen die vinden dat Van Jole altijd 'zo negatief' doet, kunnen het boek beter niet lezen."
Alt0169: "Meer dan verplichte kost voor internerds en andere geinteresseerden."

Uitgeverij Meulenhoff
oktober 2001
Paperback, 160 pagina’s
ƒ 31,95 / € 14,50
ISBN 9029070145

Online te koop bij o.a. BOL - Proxis - Boeknet - Boekenmeer - AKO

We bevinden ons ten kantore van een jonge internetonderneming. Het meubilair is design, de personeelsleden ogen hip en de Leider hangt ontspannen onderuit in zijn stoel. Lijkt deze plek voor wie het wil gaan maken the hottest place to be, het walhalla van de onbegrensde mogelijkheden, wie zich binnen de muren begeeft treft iets anders aan.
De hoofdpersoon van BLINK heeft een idee en wordt binnengehaald. Algauw merkt hij hoezeer tomeloze ambities en een schrijnend gebrek aan inzicht elkaar voortdurend voor de voeten lopen en wordt hij geconfronteerd met de mythomane Leider, die zijn personeel in een welhaast feodale greep houdt.
BLINK geeft een ontluisterend inzicht in leven en denken op de golven van een hype.

BLINK, dat eerder als feuilleton verscheen op 2525.com, is het prozadebuut van Francisco van Jole.

Het programma Kunststof van de NPS op Radio 1 over onder meer Blink en werken bij internetbedrijven op het toppunt van de hype. Luister hier.

Uitgeverij Meulenhoff
december 2001
Paperback, 126 pagina’s
ƒ 24,13 / € 10,95

Online te koop bij o.a. Proxis - Boekenmeer - AKO

ABONNEREN